Lockdown 2.0

Het is waarschijnlijk een uur of drie ’s nachts en ik lig wakker in bed. Het is rustig in huis en op straat, zoals eigenlijk bijna altijd in onze wijk. Mijn dochter ligt zachtjes naast me te snurken. Ik hoor het geluid van een kat die door het raam van de keuken het huis binnenkomt. Ik kan niet horen of het onze kat is of een straatkat die eten geroken heeft. Hoewel ik klaarwakker ben, heb ik geen zin om te gaan kijken.

De buurman van het appartement rechts achterin de compound, die de bewaker van ons blok is en meestal buiten slaapt, lijkt ook wakker te zijn geworden. Ik hoor hem muggen elektrocuteren met zijn elektrische vliegenmepper. Ik vraag me af hoe dat ding eigenlijk heet in het Engels en bedenk me dat ik het nergens kan opzoeken, zelfs al zou ik uit bed stappen en naar mijn telefoon op zoek gaan. Het land is nu anderhalve dag in lockdown.

Ik kan me niet herinneren wanneer de laatste keer was dat ik zo lang geen internet had. In Uganda hebben we wel vaker een slechte verbinding. Ik ben regelmatig op plekken waar ik een paar uur lang geen telefoontjes of WhatsApp berichten kan ontvangen. Twee dagen achter elkaar geen stroom thuis is ook geen uitzondering. Dus anderhalve dag zonder internet is op zich niet zo lang – maar anderhalve dag zonder telefoon, computer, tablet of TV terwijl we weten dat niemand internet heeft, er van alles gaande is én we weten dat deze lockdown nog wel even gaat duren – dat is iets anders. Ik zou juist nu graag meerdere keren per dag het nieuws checken. Daarbij kan ik niet op zoek naar werk, terwijl ik geen enkele videoklus heb lopen.

Er lijken wereldwijd meer oorlogen gaande op het moment dan ik ooit in mijn leven meegemaakt heb. Trump heeft net operatie Maduro uitgevoerd. En opeens gaat het alleen nog maar over Groenland. In Uganda zal niet zomaar een (burger)oorlog uitbreken, daar ben ik van overtuigd, maar sinds de verkiezingen van 2021, zijn de politieke spanningen wel aan het oplopen. Met al die gedachten over de verhoudingen in de wereld in mijn hoofd, schieten de stresshormonen af en toe door mijn lichaam. We kunnen nog steeds bellen en sms’en maar dat is duur. In de laatste 4 jaar heb ik best veel contacten opgedaan in Uganda en toch zijn er eigenlijk maar weinig mensen met wie ik bel. Aan mijn Nederlandse vrienden en familie zou ik op het moment niet weten wat ik over ons leven hier moet vertellen, behalve dat we veilig zijn.

De meeste Ugandezen verwachten dat het internet ongeveer een week afgesloten zal zijn. Maar aangezien er zowel nationale verkiezingen (op 15 januari) als lokale verkiezingen (op 22 januari) zijn, zou het zomaar eens 2 weken kunnen duren. Als voorzorgsmaatregel, heb ik op aanraden van de Nederlandse ambassade zo'n 50 liter drinkwater ingeslagen en een smak cash geld gepind. Niet dat ik veel geld heb op het moment. Maar het moet genoeg zijn om eventueel twee enkeltjes het land uit te boeken. Hoewel ik twijfel of ik het land zomaar zou verlaten als er echt iets geks gebeurt. Uganda is ook mijn land.

Net zoals we bij stroomstoringen vaak creatief worden, kaarsjes aan doen en meer contact met de buren hebben, heeft ook deze lockdown tot nu toe al wat leuke verrassingen gebracht. Terwijl Nyla net weer met school begonnen was na de kerstvakantie, is haar school voor ten minste een week en mogelijk langer gesloten. Gister zijn we spontaan verf gaan kopen en hebben we met drie van de buurkinderen oude blikjes beschilderd en omgetoverd tot bloempotjes. In de avond hebben we tot 1 uur ’s nachts spelletjes gespeeld en politieke discussies gehad met de andere buren. Ik voel na maanden weer eens de energie en motivatie om te schrijven. Ook al is de reden dubieus, ergens voelt het verbindend om samen met alle mensen in het land afgesloten van de rest van de wereld te zijn. Gelukkig is er geen gekke ziekte-uitbraak.

De Ugandese overheid had beloofd dat er dit keer geen sluiting van het internet zou plaatsvinden. Vorige maand verspreidde er een bericht dat het internet er opnieuw een week uit zou gaan, net als tijdens de verkiezingen van 5 jaar geleden, maar dit bericht werd tegengesproken door de Uganda Communications Commission. Dit keer zou het internet toegankelijk blijven voor iedereen. Desalniettemin ging er afgelopen dinsdag opeens een PDF rond op WhatsApp van diezelfde Uganda Communications Commission, dat er was besloten om diezelfde dag nog, om precies 6 uur ’s avonds, het internet in het hele land toch af te sluiten. Ik geloofde eerst niet dat dit bericht wel waar was – maar Google vertelde me dat de brief geverifieerd was en ik kreeg berichten van meerdere vrienden en bekenden dat ze het nieuws rechtstreeks hadden gehoord van mensen die in telecommunicatie werkten. Hoewel ik geen idee had wat de titel van de brief betekende (“UCC directive Talkio”), leek hij inderdaad echt. De PDF was 4 pagina’s, met de boodschap dat de maatregel noodzakelijk was om de snelle verspreiding van desinformatie, stemfraude en gerelateerde risico’s tegen te gaan. Oproepen tot protesten en geweld zou publiekelijk vertrouwen en de nationale veiligheid kunnen beïnvloeden.

En inderdaad, een paar minuten na 6 uur, lag het internet er opeens uit. Niet veel later kreeg ik een sms bericht van één van de grootste telecommunicatie aanbieders van het land met excuses - dat het internet tijdelijk was afgesloten om de verkiezingen gestroomlijnd te laten verlopen maar dat het zo snel mogelijk terug zou komen. Een paar uur daarna kreeg ik een bericht van de regerende partij dat vrede en infrastructuur veilig zouden zijn en financiering voor internet en educatie vergroot zouden worden. (Huh?) De afsluiting van het bericht: stem op M7! (De huidige president Museveni). De volgende ochtend kreeg ik opnieuw een sms van de National Resistance Movement van Museveni – dit keer met de oproep om vroeg, rustig en met wijsheid te stemmen op 15 januari. Uiteraard waren het standaard berichten die iedereen in het land gehad moest hebben. Zouden oppositiepartijen ook de mogelijkheid hebben gehad een bericht rond te sturen?

Gelukkig kon ik die dag nog boodschappen doen en met mobiel geld betalen. Helaas was ik te laat om de verlenging van mijn visum door te geven aan mijn mobiele aanbieder, die me bij hun servicecentrum vertelden dat ze door het afsluiten van het internet voorlopig geen nieuw visum in hun systeem konden zetten. Dat zou betekenen dat mijn lijn op de dag dat mijn oude visum verloopt, precies op de dag van de verkiezingsuitslag, volledig wordt afgesloten.

Het is dit jaar precies 40 jaar geleden dat Museveni in Uganda aan de macht kwam. Na jarenlang vechten in ‘the bush’, lukte het hem om met zijn toen kleine leger Obote van de macht te verstoten. Eind jaren ’80 was Museveni een vrijheidsstrijder en held in Uganda en ver daarbuiten. Op YouTube kun je gratis en zonder reclame tussendoor de film 27 Guns, geregisseerd door Museveni’s dochter, bekijken over zijn strijd. Hoewel het een eenzijdig beeld van die strijd is, kan bijna niemand na het kijken van de film ontkennen dat Yoweri Museveni een visie had en keihard gevochten heeft voor zijn missie.

Maar 40 jaar later wil de man die ooit scherp uithaalde naar Afrikaanse leiders die hun macht misbruiken opnieuw voor 5 jaar de presidentsschoenen aantrekken met zijn slogan ‘Protecting the Gains’. Ergens vraag ik me af of hij echt nog iets kan willen – wordt hij niet volledig geleefd door zijn partij en de mensen die (financieel) afhankelijk van hem zijn? Zijn vrouw is Minister van Educatie & Sport. Zijn zoon is de hoogste generaal van het leger. Zijn broer is zijn belangrijkste adviseur. En dan zijn er nog talloze neven en nichtjes in allerlei functies. Museveni wordt verwacht al die familieleden te helpen in een land waar de werkloosheid hoog is, terwijl de bevolkingsgroei ontploft en de buitenwereld steeds meer van Afrika lijkt te willen. Maar mijn buurman had een heel simpel antwoord, toen ik hardop de vraag stelde of Museveni eigenlijk echt zo veel te zeggen heeft: my dear, Museveni is a dictator. That means he dictates everything. Don't tell me you feel pity for that man.

Eigenlijk weet iedereen al dat Museveni de verkiezingen opnieuw zal gaan winnen, zijn zevende termijn in zal gaan en dus 5 jaar extra, bovenop zijn huidige 40 jaar presidentschap, mag regeren. Ook al doe ik mijn uiterste best geen naive westerling te zijn die zonder Uganda en Afrikaanse politiek te begrijpen van alles over Museveni roept, toch vind ik het moeilijk niet tot de conclusie te komen dat Museveni een grote fout begaat door zich verkiesbaar te blijven stellen. Het gat tussen de oude, rijke politici en 80% van de bevolking die jonger dan 35 jaar is, wordt alleen maar groter.

De grootste oppositieleider, Bobi Wine, zingt al meer dan 20 jaar over dingen die hij in Uganda meemaakt. Robert Kyagulanyi, wat zijn geboortenaam is, groeide op in een arme wijk van Kampala, waar hij tot diep in zijn ziel de problemen van Uganda leerde kennen en voelen. In zijn ogen is het de hoogste tijd voor verandering. Hoewel Bobi Wine bij de verkiezingen van 5 jaar geleden best serieus kans leek te maken op een overwinning, lijken veel mensen dit keer de hoop te hebben opgegeven. Toch wordt verwacht dat Bobi Wine in zowel Kampala als in het hele koninkrijk Buganda (ongeveer een kwart van Uganda en een belangrijk onderdeel van het land vanwege de hoofdstad), meer stemmen zal krijgen dan Museveni. De rest van het land, waar onder de oppervlakte sowieso nog best wel veel strijd is tussen stammen, is alleen niet zo gecharmeerd door deze Muganda uit de ghetto. Behalve Bobi Wine, was Besigye ooit een serieuze oppositiekandidaat. Besigye was in de jaren '80 arts in Museveni's rebellenleger. Maar Besigye is iets meer dan een jaar geleden voor de zoveelste keer gearresteerd, dit keer met illegaal bezit van wapens en landverraad als reden. Hij maakt deze verkiezingen dus geen schijn van kans. Bovendien is Besigye op leeftijd en zou zijn gezondheid achteruit aan het gaan zijn.

Hoe ouder ik word, hoe meer ik me realiseer hoe moeilijk het is om naar de politieke top te klimmen zonder hier en daar een wet te breken of erger. Tijdens deze verkiezingen realiseer ik me in ieder geval meer dan ooit dat je er zonder burgerlijke ongehoorzaamheid (of heel veel geld) in Uganda nooit komt. Dat resulteert al snel in meer dan ongehoorzaamheid, waardoor je je kansen om aan de top te komen zowel vergroot als verkleint – omdat je er zonder het breken van wetten niet zal komen maar wanneer de overheid je streken in de gaten krijgt, zal je er zo hard op afgerekend worden dat je er ook niet meer komt. Als burger doe je daar bijna niets tegen. Tegelijkertijd blijft het in mijn ogen kwalijk dat de meeste burgers hun verantwoordelijkheid ook niet proberen te nemen. De meeste mensen geloven niet in de politiek en doen dus ook het minimale om echt voor hun land op te komen. Het is ieder voor zich en pas wanneer mensen toffe voorbeelden zien, lijken ze opeens van Uganda als land te houden en zich voor het land in te willen zetten. Waardoor in mijn ogen veel burgers eigenlijk bij voorbaat al medeplichtig zijn aan het politieke klimaat. Iedereen is schuldig. Maar als iedereen elkaar alleen maar aanspreekt op hoe schuldig de ander is, zonder dat er gekeken wordt naar wie misschien meer schuldig is, gaat er ook niets vooruitkomen.

Voor de lockdown was ik net begonnen aan de serie Younger. Ik had met een glimlach op mijn gezicht gekeken naar een scène waarin één van de hoofdrolspelers (een man van 26) zijn vriendin (een van de andere hoofdrolspelers) eindelijk vergeeft nadat hij erachter komt dat ze over haar leeftijd heeft gelogen. Ze is 14 jaar ouder dan ze zei te zijn maar had haar leeftijd niet durven vertellen uit angst dan overal afgeschreven te worden. Een gedeelde vriendin merkt op dat iedereen bepaalde leugens vertelt en geheimen heeft naarmate die ouder wordt. Ze stelt dat dat onderdeel is van ouder worden en dat de man maar beter ook volwassen kan worden i.p.v. zich te verschuilen in zijn politiek correcte Gen Z bubbel. Hij besluit dat hij zoveel van zijn vriendin houdt, dat haar geheim hun relatie inderdaad niet kapot kan maken.

Terug naar de Ugandese politiek: welke geheimen en trucjes onder het mom van liefde voor je land mogen wel en wat kan echt niet?

Ik draai me om in bed en vraag me af hoe de rest van Uganda omgaat met de lockdown. Een paar weken geleden waren we op road trip door het oosten en noorden van het land en zagen we weer duidelijk hoe anders de rest van Uganda is dan de hoofdstad. Op veel plekken in het land wordt relatief weinig gebruik gemaakt van het internet. Ik denk dat de helft van het land dus ook eigenlijk niet heel veel merkt van de lockdown. In de dorpen leven veel mensen door hun eigen eten te verbouwen en hebben ze vooral contact met mensen uit hun buurt. Mensen luisteren radio via featurephones in plaats van smartphones, lezen papieren kranten of delen lokaal nieuws op andere manieren. Een gids in het oosten van het land vertelde ons tijdens onze roadtrip hoe hij vroeger soms kilometers moest lopen in opdracht van zijn moeder, puur om een boodschap naar iemand anders te brengen. In ruil kreeg hij dan een stuk suikerriet. Ik kan me voorstellen dat dit soort dingen nog steeds gebeuren. Toch hebben de meeste mensen, zelfs in de meest afgelegen gebieden van het land, tegenwoordig ook een smartphone. WhatsApp, Snapchat en TikTok zijn mega populair. Bijna alle mensen met (telefoon)winkeltjes zijn afhankelijk van het internet omdat ze werken als lokale banken, waar mensen cash geld kunnen opnemen of storten via hun mobiele telefoon. En in Kampala, waar veel meer mensen in de servicesector werken, is denk ik vrijwel iedereen op een bepaalde manier afhankelijk van internet.

Ik kijk naar de contouren van mijn dochter in de nacht. Hoe zal Uganda eruitzien wanneer zij later groot is? Zal ze zich dan nog steeds met dit land verbonden voelen? Eén ding is vrijwel zeker: Museveni zal nog voor zij volwassen is een keer komen te overlijden. Hij is te oud om nog heel lang aan het roer te staan. En aangezien Uganda nog nooit een vredige machtsoverdracht heeft meegemaakt, blijft dat best een verontrustende gedachte.

De volgende ochtend word ik rond een uur of 9 wakker van de Ertitrese muziek van de buren. De zon lijkt feller naar binnen te schijnen dan in weken tijd gebeurd is. De lucht is strakblauw. De dag van de verkiezingen in Uganda, 64 jaar na onafhankelijkheid van de Engelsen, is een stralende dag. Ik kleed me aan en stap in de auto om een krant te gaan kopen, terwijl mijn dochter bij de buren blijft. Meerdere mensen hebben me afgeraden met haar de straat op te gaan deze dagen. Wat als er ergens geweld uitbreekt? Mijn dochter en ik hebben afgesproken vandaag op de compound een ‘pizza party’ te houden. We hebben niemand officieel uitgenodigd maar ze heeft altijd snel genoeg allerlei mensen bij elkaar. We zullen de hele dag pizza’s bakken en uitdelen in de hoop maar weer een feestje te maken van deze gekke dagen in plaats van chagrijnig te gaan zitten doen.

Terwijl ik naar de supermarkt rijd, kom ik op straat maar weinig mensen tegen. Een paar wandelaars, een aantal boda’s en drie auto's. De boda’s die ik ken, groeten me net als elke andere dag met een brede lach op hun gezicht, en vertellen me verheugd dat ze al gestemd hebben. Er wordt gedacht dat ongeveer elke boda chauffeur in het land op Bobi Wine stemt. Niet ‘Protecting the Gains’ maar 'A New Uganda Now'. Ik rijd langs twee stembureaus. Voor beide stembureaus zijn de rijen lang maar niet onoverzichtelijk of onrustig. Tot mijn verbazing is er maar weinig (militaire) politie zichtbaar aanwezig. De afgelopen dagen zag ik steeds rijen militairen en politie op straat marcheren. Wanneer ik bij de supermarkt aan kom, ben ik eerst even bang dat die gesloten is. Hoewel de parkeerplaats normaal gesproken altijd bomvol is, staat er dit keer maar één auto. Maar gelukkig blijken de deuren open en kan ik nog steeds met mobiel geld mijn boodschappen afrekenen. Ik rijd naar huis en we beginnen met de voorbereidingen voor onze pizza party.

Pity voor Museveni gaat me inderdaad te ver. En toch mis ik vaak één ding in de artikelen die (door buitenlanders) geschreven worden over de Ugandese politiek: hoe Ugandese politici beïnvloedt worden door buitenlandse politiek. Ongeveer 40% van het nationale budget in Uganda komt van donors. Mijn eerste gedachte is dat politici dus niet alleen hun burgers maar ook hun donors tevreden moeten houden. En hoe doe je dat in hemelsnaam? Door toch op één of andere manier je levensstijl met die donors overeen te laten komen en je in hun schoenen te verplaatsen. Is dat een vereiste van die donors? Nee. Maar als je er ooit voor wilt zorgen dat je niet meer afhankelijk bent van donorgeld, moet je óf andere mogelijkheden hebben, óf met je donors kunnen concurreren. Net als de meeste kinderen het toch graag beter willen doen dan hun ouders.

Afrikaanse leiders rekenen zichzelf vaak denk ik een stuk meer geld toe dan bijvoorbeeld Europese leiders. Maar vergeet niet dat ze geen systeem achter zich hebben zoals Europese leiders dat hebben. Ze moeten van veel verder komen en hebben veel minder om op terug te vallen terwijl ze vaak veel grotere families hebben. En terwijl deze wereld simpelweg niet zou overleven zonder Afrika. Zonder eten en grondstoffen uit Afrika, zonder alle verschillende Afrikaanse culturen waar mensen zo veel inspiratie uit putten. (Ook dat laatste is serieus een punt wat ik ooit verder wil toelichten). Gek genoeg denk ik dat Afrika prima zou functioneren zonder het westen of de rest van de wereld. (Behalve dat er veel conflicten zouden zijn over alle grondstoffen - maar die zijn er nu ook).

Iets anders, wat ik nog steeds niet goed onder woorden kan brengen en waarvan ik me nog steeds afvraag in hoeverre ik dit zeg vanuit een bevoorrechte positie: ook al ziet de westerse politiek in Uganda vooral een dictatuur, ik zie ook dat mensen hier eigenlijk heel vrij zijn. Ongeveer elke Ugandees die naar het buitenland verhuisd droomt ervan om op een dag terug te keren. Uganda is een land waar het klimaat perfect is en waar je, als je je een beetje gedraagt, altijd wel wat te eten of een slaapplek kunt vinden. Op heel veel plekken in Uganda kun je prima overleven van je eigen land. Mensen mogen in principe bouwen en planten wat ze willen. Veel mensen hebben het geld daar niet voor maar voelen denk ik wel de mogelijkheden.

Nu vergeet ook ik vaak dat een goede overheid haar burgers ondersteunt om hun dromen verder te verwezenlijken en dat mensen echt wel meer van hun overheid mogen verwachten. Maar als je nooit met zo'n overheid te maken gehad hebt, weet je ook niet dat je iets anders kunt willen. Of jij succesvol wordt, blijf je dan vooral als je eigen verantwoordelijkheid zien. Bovendien ben je minder kritisch op succesvolle mensen (vaak buitenlanders). Die zullen ook wel hard gewerkt hebben om te komen waar ze zijn. Je ziet dan niet dat zij misschien van systemen komen, landen waar hun overheid wel voor hen opkomt, waardoor zij al met 10-0 op voorsprong staan. De mensen die voor je eigen overheid werken vind je misschien zakkenvullers en ze staan ver van het volk af maar ze doen het ook wel prima - ook al weet je niet wat ze precies doen, er is in ieder geval is er geen oorlog.

Natuurlijk schets ik geen complete plaatjes. Ik zou niet weten hoe. Door als Nederlander in Uganda te wonen en een kind met een Ugandees te hebben, weet ik alleen nog beter hoe complex de wereld in elkaar zit. En ik weet dat er ook heel veel mensen in het zonnige, vrije en mooie Uganda lijden door een gebrek aan inkomen, scholing, ziekenzorg en andere mogelijkheden. Ik zou graag zien dat de overheid daar eens wat meer aan zou doen. En dat de bevolking zich dan hopelijk ook meer voor haar eigen land als geheel zal inzetten.

Soms denk ik dat wat Uganda nodig heeft, meer creativiteit is. Wat je nodig hebt voor verandering, zijn allereerst mensen die inspireren. Misschien is het meest schadelijke van een dictatuur eigenlijk dat het haar mensen berooft van creativiteit en goede ideeën voor verandering.

Maar ik dwaal af.

-

Zaterdagmiddag. Bijna 5 dagen in lockdown. We eten de overgebleven stukken pizza van de ‘pizza party’ twee dagen geleden voor lunch. De koelkast, die een paar dagen geleden nog overvol was, begint langzaam leeg te raken. Mijn dochter speelt vrolijk buiten met twee van de buurmeisjes. Ze hebben nog nooit zo veel met elkaar gespeeld. Inmiddels is mijn telefoon inderdaad helemaal van het mobiele netwerk afgesloten. Ik heb voor de zekerheid een oude Nederlandse simkaart in mijn telefoon gedaan. Er was opnieuw geen gymles voor mijn dochter vanochtend. Dan maar weer de hele dag thuis. We hebben nog steeds elektriciteit, stromend water en geld om eten te kopen. Zo erg is het voor ons allemaal niet. Mijn inspiratie voor schrijven begint inmiddels wel af te nemen. Mijn dochter neem ik inmiddels toch mee voor kleine wandelingetjes buiten want de hele dag in ons kleine apartement werkt ook niet. We hebben papieren kranten gekocht en een simpele telefoon met radio. We are going to be fine.

-

Wanneer de buren op zaterdagavond rond middernacht naar huis gaan na onze derde game avond van de week (helaas heb ik geen enkel spel gewonnen), merkt de buurman opeens op dat hij berichten binnenkrijgt. Het internet is terug!

Ik besluit meteen dat ik pas morgen weer data op mijn telefoon ga zetten. Niet nu, nee, niet nu. Wat een dubbel gevoel. Dat de game avonden nu over zijn. Dat ik geen excuus meer heb om niet naar nieuw werk op zoek te gaan. Dat ik weer gesprekken kan hebben met mensen in Nederland over de politieke situatie hier. Ik raak bijna in paniek. Het kleine groene lampje dat me nooit was opgevallen op de router van het internet, staart me opeens aan. Maar nee, vannacht ga ik eerst nog één keer simpelweg naar de straatkatten en elektrische vliegenmepper van de buurman luisteren, voordat ik mijn brein overspoel met meer prikkels.

-

PS: twee weken later hebben ook de lokale verkiezingen plaatsgevonden en is het internet weer volledig beschikbaar voor iedereen. Sociale media zijn nog een week alleen beschikbaar geweest via VPN maar inmiddels ook weer vrij toegankelijk. Zoals verwacht gaat Museveni zijn zevende termijn in. Kampala's grootste overwinning is dat het na 15 jaar een burgemeester uit de partij van Bobi Wine krijgt.